ენა არ ქმნის სამყაროს მატერიას; ენა ქმნის სამყაროს მნიშვნელობის არქიტექტურას

Show originalEnglishGeorgianMore languages… პოსტსემიოტიკა — როდესაც ენა აღარ აღწერს რეალობას, არამედ ქმნის მას ჩვენ საუკუნეების განმავლობაში გვასწავლიდნენ, რომ ენა არის ინსტრუმენტი. სიტყვები თითქოს მხოლოდ აღწერს სამყაროს, ხოლო რეალობა არსებობს მათ მიღმა. ეს წარმოდგენა იმდენად ღრმად არის გამჯდარი ჩვენს ცნობიერებაში, რომ იშვიათად ვეკითხებით საკუთარ თავს: რა მოხდება, თუ ეს ყველაფერი პირიქით არის? რა მოხდება, თუ ენა არ არის რეალობის სარკე, არამედ თავად ის სისტემა, რომლის მეშვეობითაც რეალობა საერთოდ ხდება ჩვენთვის ხელმისაწვდომი? სწორედ აქ იწყება ის, რასაც მე პოსტსემიოტიკას ვუწოდებ. პოსტსემიოტიკა ამტკიცებს, რომ ენა აღარ უნდა განვიხილოთ მხოლოდ როგორც ნიშანთა სისტემა. იგი არის ოპერაციული სისტემა, რომელიც განსაზღვრავს, რას ვხედავთ, რას ვფიქრობთ, რას ვეძახით სიმართლეს და საერთოდ, რა შეიძლება არსებობდეს ჩვენს ცნობიერებაში. ადამიანი რეალობას პირდაპირ არ ეხება. იგი რეალობას ყოველთვის ენის ინტერფეისის გავლით აღიქვამს. ამიტომ ძალაუფლების ყველაზე ღრმა ფორმა აღარ არის მხოლოდ ეკონომიკის, არმიის ან მედიის კონტროლი. ყველაზე ღრმა ძალაუფლება არის ენის კონტროლი. ვინც განსაზღვრავს სიტყვების მნიშვნელობას, ის განსაზღვრავს რეალობის საზღვრებსაც. ტოტალიტარული სისტემები სწორედ ამიტომ იწყებენ ბრძოლას არა მხოლოდ ადამიანებთან, არამედ სიტყვებთან. მათ ესმით, რომ თუ მოახერხებენ ენის შეცვლას, რეალობის აღქმაც შეიცვლება. როდესაც გარკვეული სიტყვები ქრება, ქრება არა მხოლოდ მათი სახელები, არამედ ის გამოცდილებაც, რომლის გამოხატვაც ამ სიტყვებით იყო შესაძლებელი. რუსეთი ამის ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითია. უკრაინაში დაწყებული ომის ოფიციალურად „სპეცოპერაციად“ გამოცხადება არ არის მხოლოდ პროპაგანდისტული ხრიკი. ეს არის მცდელობა, შეიცვალოს თავად რეალობის ინტერფეისი. სიტყვა „ომი“ ააქტიურებს სრულიად განსხვავებულ ასოციაციებს — აგრესიას, მსხვერპლს, საერთაშორისო სამართალს, პასუხისმგებლობას. „სპეცოპერაცია“ კი ამ კავშირს წყვეტს და მოვლენას ტექნიკურ, თითქმის ადმინისტრაციულ პროცესად გარდაქმნის. იცვლება არა მხოლოდ ტერმინი, არამედ ადამიანების აღქმის რეჟიმი. ირანში ეს პროცესი სხვა ფორმას იღებს. იქ ენის ავტორიტეტი მხოლოდ სახელმწიფოს კი არა, რელიგიურ ლეგიტიმაციასაც ეყრდნობა. როდესაც პოლიტიკური ენა წმინდა ენად ცხადდება, განსხვავებული ინტერპრეტაცია აღარ აღიქმება მხოლოდ პოლიტიკურ უთანხმოებად. ის უკვე განიხილება როგორც მორალური ან რელიგიური გადახრა. ამგვარად, ენა კარგავს გახსნილობას და გადაიქცევა დასრულებულ კანონად. ჩინეთი კიდევ სხვა მოდელს გვთავაზობს. აქ მთავარი ინსტრუმენტი აღარ არის მხოლოდ აკრძალვა. ენა ალგორითმების გავლით რეგულირდება. ინფორმაცია იფილტრება, ნაწილდება, პრიორიტეტდება. რეალობა არ ქრება, მაგრამ მოქალაქემ მასთან წვდომა უკვე წინასწარ შერჩეული გზებით აქვს. ძალაუფლება აქ ნაკლებად ჩანს, რადგან იგი ინტერფეისის დიზაინშია დამალული. ჩრდილო კორეა ამ პროცესის უკიდურესი ფორმაა. იქ ენობრივი სივრცე თითქმის სრულ იზოლაციაში არსებობს. როდესაც ალტერნატიული ინფორმაცია და ალტერნატიული ენა არ არსებობს, ადამიანისთვის ძალიან რთულია თავად შეამჩნიოს, რომ მისი რეალობა შეზღუდულია. ინტერფეისი ერთადერთი შესაძლო სამყაროს სახეს იღებს. საქართველო ამ სურათში სრულიად განსხვავებულ ადგილს იკავებს. აქ ერთი დომინანტი ენობრივი სისტემა არ არსებობს. აქ ერთმანეთს რამდენიმე განსხვავებული ინტერპრეტაციული სისტემა ებრძვის. სწორედ ამიტომ საქართველო საინტერესო ლაბორატორიაა. ბრძოლა მიმდინარეობს არა მხოლოდ პოლიტიკურ ძალებს შორის, არამედ იმაზე, თუ რომელი ენა აღწერს ქვეყანას, მის წარსულს და მის მომავალს. როდესაც ერთი მხარე ლაპარაკობს ევროპულ ინტეგრაციაზე, ხოლო მეორე სუვერენიტეტზე, საქმე ხშირად მხოლოდ განსხვავებულ პოლიტიკურ პროგრამებს აღარ ეხება. ეს უკვე ორი განსხვავებული ინტერფეისის კონკურენციაა, რომლებიც მოქალაქეს განსხვავებულ რეალობას სთავაზობენ. მაგრამ აქ ჩნდება უმნიშვნელოვანესი კითხვა. თუ ენა ასეთ ძლიერ სისტემას წარმოადგენს, შესაძლებელია თუ არა მისგან გათავისუფლება? ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად განსაკუთრებული მნიშვნელობა იძენს ჟაკ დერიდას différance. მისი იდეა გვაჩვენებს, რომ მნიშვნელობა არასოდეს არის ბოლომდე დასრულებული. სიტყვა ყოველთვის ტოვებს სივრცეს ახალი ინტერპრეტაციისთვის. სწორედ ამ ბზარში ჩნდება თავისუფლების შესაძლებლობა. თავისუფლება იწყება მაშინ, როდესაც ადამიანი აღარ რეაგირებს ავტომატურად. როდესაც სიტყვასა და რეაქციას შორის ჩნდება მცირე პაუზა, ადამიანი პირველად ამჩნევს, რომ იგი უკვე არსებულ კოდს ასრულებდა. ეს პაუზა არის აზროვნების დაბრუნება. თუმცა მხოლოდ ძველი სისტემის კრიტიკა საკმარისი არ არის. თუ მხოლოდ ყველაფერს დავშლით, საბოლოოდ საერთო ენა საერთოდ გაქრება. სწორედ ამიტომ საჭიროა ლოგოსის ხელახალი გააზრება. ლოგოსი აღარ უნდა გავიგოთ როგორც დასრულებული კანონი. იგი უნდა გავიგოთ როგორც სისტემის მუდმივი განახლების უნარი. სიმართლეც აღარ არის ერთხელ და სამუდამოდ მოცემული ფორმულა. სიმართლე არის პროცესი, რომელიც არსებობს მხოლოდ მაშინ, როდესაც ღიაა გადამოწმებისთვის, კრიტიკისთვის და ცვლილებისთვის. აქედან იბადება ლინგვისტური სუვერენიტეტის იდეა. ლინგვისტური სუვერენიტეტი ნიშნავს ადამიანის უფლებას, ფლობდეს საკუთარი რეალობის კოდს. ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა ქმნის საკუთარ სიმართლეს. ეს ნიშნავს, რომ ადამიანს არ აქვს წართმეული შესაძლებლობა, თავად იფიქროს, თავად დაასახელოს მოვლენები და თავად გადაამოწმოს უკვე არსებული მნიშვნელობები. საბოლოოდ, თანამედროვე მსოფლიო შეიძლება აღვწეროთ როგორც ბრძოლა რეალობის ოპერაციულ სისტემებზე. სახელმწიფოები, პოლიტიკური მოძრაობები, ტექნოლოგიური პლატფორმები და ხელოვნური ინტელექტიც კი მონაწილეობენ ერთსა და იმავე პროცესში — ისინი ცდილობენ განსაზღვრონ, რა სიტყვებით აღვიქვამთ სამყაროს. ამიტომ XXI საუკუნის მთავარი პოლიტიკური საკითხი მხოლოდ ის აღარ არის, ვინ ფლობს ტერიტორიას, ეკონომიკას ან სამხედრო ძალას. მთავარი კითხვა არის: ვინ წერს იმ კოდს, რომლის მეშვეობითაც ჩვენ რეალობას აღვიქვამთ? და აქ იწყება თავისუფლების ახალი გაგება. თავისუფალია არა ის, ვისაც მხოლოდ არჩევანის უფლება აქვს. თავისუფალია ის, ვისაც არ აქვს წართმეული საკუთარი რეალობის ენობრივი კოდი. რადგან თუ ადამიანი ვეღარ აკონტროლებს იმ ენას, რომლითაც სამყაროს აღიქვამს, ადრე თუ გვიან ვეღარც თავად სამყაროზე მოახდენს გავლენას. შესაძლოა, XXI საუკუნის ყველაზე დიდი პოლიტიკური ბრძოლა სწორედ ეს არის — ბრძოლა ენისთვის. და საბოლოოდ, ეს არის ბრძოლა თავად ადამიანის თავისუფლებისთვის.

ვერ დავიჯერეთ, რომ იმპერია არ დაშლილა

თუ საქართველოს უახლეს ისტორიას ყურადღებით გადავხედავთ, ერთი კანონზომიერება აუცილებლად გამოჩნდება. 1991 წლის 22 დეკემბრიდან დღემდე, თითქმის ყოველ გადამწყვეტ ისტორიულ მომენტში, ვერ დავიჯერეთ, რომ ჩვენს წინაშე იდგა არა დაშლილი, არამედ მოდერნიზებული რუსეთის იმპერია. ჩვენ გვეგონა, რომ საბჭოთა კავშირის დაშლასთან ერთად იმპერიაც დასრულდა. სინამდვილეში კი დასრულდა მხოლოდ მისი ფორმა. შინაარსი დარჩა. შეიცვალა სიმბოლოები, სახელები, ინსტიტუტები, მაგრამ არ შეცვლილა მთავარი მიზანი — პოსტსაბჭოთა სივრცეზე კონტროლის შენარჩუნება და დაკარგული გავლენის აღდგენა. სწორედ ამიტომ ვერ დავიჯერეთ 1991 წელს, ვერ დავიჯერეთ 2007 წელს, ვერ დავიჯერეთ 2012 წელს, ვერ დავიჯერეთ 2016 წელს და ვერ დავიჯერეთ 2020 წელს. ყოველ ჯერზე ერთი და იგივე სქემა მეორდებოდა, მაგრამ ჩვენ მას სხვადასხვა მოვლენად აღვიქვამდით. ამ ახალი იმპერიის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი იარაღი დემოკრატიის ენა აღმოჩნდა. დემოკრატია, ადამიანის უფლებები, კანონის უზენაესობა — ეს ყველაფერი თავად არ არის პრობლემა. პირიქით, ეს თავისუფალი საზოგადოების საფუძველია. მაგრამ იმპერიამ სწორედ ეს ენა აქცია პოლიტიკური ოპერაციების ინსტრუმენტად. დემოკრატია იქცა სატყუარად, რომლითაც საზოგადოების მნიშვნელოვანი ნაწილი მოიზიდა. ჩვენ გულწრფელად ვითხოვდით დემოკრატიულ სახელმწიფოს, მაგრამ ვერ ვხედავდით, რომ ამავე მოთხოვნებს ხშირად ემსახურებოდნენ ადამიანები, რომლებიც საბოლოოდ რუსეთის ინტერესებს ატარებდნენ. სწორედ ეს იყო ყველაზე დახვეწილი ფორმა — არა ტანკებით, არამედ პოლიტიკური ენით განხორციელებული გავლენა. ზვიად გამსახურდიას საქართველოდან განდევნა შემთხვევითი მოვლენა არ ყოფილა. ეს იყო რევანში საქართველოს დამოუკიდებლობისთვის. რევანში 1991 წლის 31 მარტის რეფერენდუმისთვის. რევანში დამოუკიდებლობის გამოცხადებისთვის. რევანში საბჭოთა ჯარებისთვის საოკუპაციო სტატუსის მინიჭებისთვის. რევანში იმ მცდელობისთვის, რომ საქართველო მართლაც დამოუკიდებელი სახელმწიფო გამხდარიყო. ამ რევანშის შედეგები კატასტროფული აღმოჩნდა. მივიღეთ ორი ოკუპირებული ტერიტორია, ეთნიკური წმენდა, ათიათასობით დევნილი, ათასობით დაღუპული და გახლეჩილი ქვეყანა. ვინმეს მართლა სჯერა, რომ საქართველოში ხელისუფლების ძალადობრივი შეცვლა რუსეთის მონაწილეობის გარეშე მოხდა? ვინმეს სჯერა, რომ კრემლი ამ პროცესებში უბრალოდ დამკვირვებელი იყო? ასეთი წარმოდგენა უკვე არა ანალიზის, არამედ რეალობის უარყოფის სფეროს მიეკუთვნება. ასევე ვერ დავიჯერეთ, რომ ე.წ. დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა ახალი იმპერიული კონსტრუქცია იყო. გვეგონა, ეს იყო ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკების თანამშრომლობის ფორმატი. სინამდვილეში კი ის რუსეთის გავლენის შენარჩუნების ერთ-ერთი მთავარი მექანიზმი აღმოჩნდა. ვერ დავიჯერეთ, რომ აფხაზეთის ომი შეგნებულად იყო ორგანიზებული. ვერ დავიჯერეთ, რომ ეთნიკური წმენდა კონკრეტული პოლიტიკური მიზნის ნაწილი იყო. ვერ დავიჯერეთ, რომ საქართველოს დასჯა მიმდინარეობდა დამოუკიდებლობისთვის. 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდეგ კიდევ ერთხელ განმეორდა იგივე სურათი. საზოგადოების დიდმა ნაწილმა პასუხისმგებლობა საკუთარ სახელმწიფოს დააკისრა. თითქოს რუსეთი მხოლოდ რეაგირებდა. თითქოს აგრესორი და მსხვერპლი ერთმანეთს გაუთანაბრდნენ. ეს შემთხვევითი არ ყოფილა. იმპერიის ერთ-ერთი მთავარი გამარჯვება სწორედ მაშინ დგება, როდესაც მსხვერპლი საკუთარი თავის დადანაშაულებას იწყებს. 2012 წელს კი კიდევ უფრო რთული ეტაპი დაიწყო. საქართველოს მოსახლეობის დიდმა ნაწილმა ნდობა გამოუცხადა რუს ოლიგარქს, რომელიც დემოკრატიის, თავისუფლებისა და ევროპული მომავლის სახელით მოვიდა ხელისუფლებაში. ბევრს ეგონა, რომ ეს მხოლოდ შიდა პოლიტიკური ცვლილება იყო. დღეს უკვე ნათლად ჩანს, რომ ეს პროცესი რუსეთის გრძელვადიანი სტრატეგიის ნაწილი იყო. სწორედ ამიტომ ცდილობენ ახლა 2008 წლის ომის ისტორიის გადაწერას. სწორედ ამიტომ იქმნება სპეციალური კომისიები, რომელთა მიზანია სამართლებრივად პასუხისმგებლობა საქართველოს დააკისრონ. როდესაც სახელმწიფო საკუთარ ისტორიას მტრის ინტერპრეტაციით იწყებს წერას, ეს მხოლოდ ისტორიული დავა აღარ არის — ეს სახელმწიფოებრივი უსაფრთხოების საკითხია. ყველაზე მძიმე შედეგი მხოლოდ ოკუპირებული ტერიტორიები არ არის. ყველაზე მძიმე შედეგია საზოგადოების ცნობიერების ოკუპაცია. როდესაც ხალხი ვეღარ არჩევს თავისუფლებას კონტროლისგან, დემოკრატიას — მისი იმიტაციისგან, ხოლო სახელმწიფოს — იმპერიის გავლენისგან, მაშინ ოკუპაცია უკვე მხოლოდ საზღვრებზე აღარ მიმდინარეობს. ის ადამიანის აზროვნებაში გადადის. ამ მრავალწლიანმა ვერა-დაჯერებამ საქართველო დემოგრაფიულ კატასტროფამდე მიიყვანა. ასიათასობით მოქალაქემ ქვეყანა დატოვა. სუსტდება სახელმწიფო ინსტიტუტები, იზრდება იზოლაცია, ხოლო რუსული ტოტალიტარიზმის ელემენტები ყოველდღიურ პოლიტიკაში სულ უფრო აშკარა ხდება. დღეს უკვე დამოუკიდებლობის დაკარგვამდე მხოლოდ ერთი ნაბიჯი გვაშორებს. და ყველაზე ტრაგიკული ის არის, რომ ჯერ კიდევ არსებობენ ადამიანები, რომლებიც ამ რუსულ თამაშში მონაწილეობას აპირებენ. თუმცა ისინი ამ თამაშში სუბიექტები არ არიან. ისინი მხოლოდ ობიექტები არიან — იმპერიის პოლიტიკური თამაშის ინსტრუმენტები. საქართველოს უახლესი ისტორიის ყველაზე დიდი გაკვეთილი სწორედ ეს არის: იმპერიები ყოველთვის იცვლიან ფორმას, მაგრამ არასოდეს ამბობენ უარს საკუთარ მიზნებზე. თუ ამას ისევ ვერ დავიჯერებთ, მომავალშიც იმავე შეცდომებს გავიმეორებთ, ოღონდ უკვე გაცილებით მძიმე ფასის გადახდა მოგვიწევს.