ვერ დავიჯერეთ, რომ იმპერია არ დაშლილა

თუ საქართველოს უახლეს ისტორიას ყურადღებით გადავხედავთ, ერთი კანონზომიერება აუცილებლად გამოჩნდება. 1991 წლის 22 დეკემბრიდან დღემდე, თითქმის ყოველ გადამწყვეტ ისტორიულ მომენტში, ვერ დავიჯერეთ, რომ ჩვენს წინაშე იდგა არა დაშლილი, არამედ მოდერნიზებული რუსეთის იმპერია. ჩვენ გვეგონა, რომ საბჭოთა კავშირის დაშლასთან ერთად იმპერიაც დასრულდა. სინამდვილეში კი დასრულდა მხოლოდ მისი ფორმა. შინაარსი დარჩა. შეიცვალა სიმბოლოები, სახელები, ინსტიტუტები, მაგრამ არ შეცვლილა მთავარი მიზანი — პოსტსაბჭოთა სივრცეზე კონტროლის შენარჩუნება და დაკარგული გავლენის აღდგენა. სწორედ ამიტომ ვერ დავიჯერეთ 1991 წელს, ვერ დავიჯერეთ 2007 წელს, ვერ დავიჯერეთ 2012 წელს, ვერ დავიჯერეთ 2016 წელს და ვერ დავიჯერეთ 2020 წელს. ყოველ ჯერზე ერთი და იგივე სქემა მეორდებოდა, მაგრამ ჩვენ მას სხვადასხვა მოვლენად აღვიქვამდით. ამ ახალი იმპერიის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი იარაღი დემოკრატიის ენა აღმოჩნდა. დემოკრატია, ადამიანის უფლებები, კანონის უზენაესობა — ეს ყველაფერი თავად არ არის პრობლემა. პირიქით, ეს თავისუფალი საზოგადოების საფუძველია. მაგრამ იმპერიამ სწორედ ეს ენა აქცია პოლიტიკური ოპერაციების ინსტრუმენტად. დემოკრატია იქცა სატყუარად, რომლითაც საზოგადოების მნიშვნელოვანი ნაწილი მოიზიდა. ჩვენ გულწრფელად ვითხოვდით დემოკრატიულ სახელმწიფოს, მაგრამ ვერ ვხედავდით, რომ ამავე მოთხოვნებს ხშირად ემსახურებოდნენ ადამიანები, რომლებიც საბოლოოდ რუსეთის ინტერესებს ატარებდნენ. სწორედ ეს იყო ყველაზე დახვეწილი ფორმა — არა ტანკებით, არამედ პოლიტიკური ენით განხორციელებული გავლენა. ზვიად გამსახურდიას საქართველოდან განდევნა შემთხვევითი მოვლენა არ ყოფილა. ეს იყო რევანში საქართველოს დამოუკიდებლობისთვის. რევანში 1991 წლის 31 მარტის რეფერენდუმისთვის. რევანში დამოუკიდებლობის გამოცხადებისთვის. რევანში საბჭოთა ჯარებისთვის საოკუპაციო სტატუსის მინიჭებისთვის. რევანში იმ მცდელობისთვის, რომ საქართველო მართლაც დამოუკიდებელი სახელმწიფო გამხდარიყო. ამ რევანშის შედეგები კატასტროფული აღმოჩნდა. მივიღეთ ორი ოკუპირებული ტერიტორია, ეთნიკური წმენდა, ათიათასობით დევნილი, ათასობით დაღუპული და გახლეჩილი ქვეყანა. ვინმეს მართლა სჯერა, რომ საქართველოში ხელისუფლების ძალადობრივი შეცვლა რუსეთის მონაწილეობის გარეშე მოხდა? ვინმეს სჯერა, რომ კრემლი ამ პროცესებში უბრალოდ დამკვირვებელი იყო? ასეთი წარმოდგენა უკვე არა ანალიზის, არამედ რეალობის უარყოფის სფეროს მიეკუთვნება. ასევე ვერ დავიჯერეთ, რომ ე.წ. დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა ახალი იმპერიული კონსტრუქცია იყო. გვეგონა, ეს იყო ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკების თანამშრომლობის ფორმატი. სინამდვილეში კი ის რუსეთის გავლენის შენარჩუნების ერთ-ერთი მთავარი მექანიზმი აღმოჩნდა. ვერ დავიჯერეთ, რომ აფხაზეთის ომი შეგნებულად იყო ორგანიზებული. ვერ დავიჯერეთ, რომ ეთნიკური წმენდა კონკრეტული პოლიტიკური მიზნის ნაწილი იყო. ვერ დავიჯერეთ, რომ საქართველოს დასჯა მიმდინარეობდა დამოუკიდებლობისთვის. 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდეგ კიდევ ერთხელ განმეორდა იგივე სურათი. საზოგადოების დიდმა ნაწილმა პასუხისმგებლობა საკუთარ სახელმწიფოს დააკისრა. თითქოს რუსეთი მხოლოდ რეაგირებდა. თითქოს აგრესორი და მსხვერპლი ერთმანეთს გაუთანაბრდნენ. ეს შემთხვევითი არ ყოფილა. იმპერიის ერთ-ერთი მთავარი გამარჯვება სწორედ მაშინ დგება, როდესაც მსხვერპლი საკუთარი თავის დადანაშაულებას იწყებს. 2012 წელს კი კიდევ უფრო რთული ეტაპი დაიწყო. საქართველოს მოსახლეობის დიდმა ნაწილმა ნდობა გამოუცხადა რუს ოლიგარქს, რომელიც დემოკრატიის, თავისუფლებისა და ევროპული მომავლის სახელით მოვიდა ხელისუფლებაში. ბევრს ეგონა, რომ ეს მხოლოდ შიდა პოლიტიკური ცვლილება იყო. დღეს უკვე ნათლად ჩანს, რომ ეს პროცესი რუსეთის გრძელვადიანი სტრატეგიის ნაწილი იყო. სწორედ ამიტომ ცდილობენ ახლა 2008 წლის ომის ისტორიის გადაწერას. სწორედ ამიტომ იქმნება სპეციალური კომისიები, რომელთა მიზანია სამართლებრივად პასუხისმგებლობა საქართველოს დააკისრონ. როდესაც სახელმწიფო საკუთარ ისტორიას მტრის ინტერპრეტაციით იწყებს წერას, ეს მხოლოდ ისტორიული დავა აღარ არის — ეს სახელმწიფოებრივი უსაფრთხოების საკითხია. ყველაზე მძიმე შედეგი მხოლოდ ოკუპირებული ტერიტორიები არ არის. ყველაზე მძიმე შედეგია საზოგადოების ცნობიერების ოკუპაცია. როდესაც ხალხი ვეღარ არჩევს თავისუფლებას კონტროლისგან, დემოკრატიას — მისი იმიტაციისგან, ხოლო სახელმწიფოს — იმპერიის გავლენისგან, მაშინ ოკუპაცია უკვე მხოლოდ საზღვრებზე აღარ მიმდინარეობს. ის ადამიანის აზროვნებაში გადადის. ამ მრავალწლიანმა ვერა-დაჯერებამ საქართველო დემოგრაფიულ კატასტროფამდე მიიყვანა. ასიათასობით მოქალაქემ ქვეყანა დატოვა. სუსტდება სახელმწიფო ინსტიტუტები, იზრდება იზოლაცია, ხოლო რუსული ტოტალიტარიზმის ელემენტები ყოველდღიურ პოლიტიკაში სულ უფრო აშკარა ხდება. დღეს უკვე დამოუკიდებლობის დაკარგვამდე მხოლოდ ერთი ნაბიჯი გვაშორებს. და ყველაზე ტრაგიკული ის არის, რომ ჯერ კიდევ არსებობენ ადამიანები, რომლებიც ამ რუსულ თამაშში მონაწილეობას აპირებენ. თუმცა ისინი ამ თამაშში სუბიექტები არ არიან. ისინი მხოლოდ ობიექტები არიან — იმპერიის პოლიტიკური თამაშის ინსტრუმენტები. საქართველოს უახლესი ისტორიის ყველაზე დიდი გაკვეთილი სწორედ ეს არის: იმპერიები ყოველთვის იცვლიან ფორმას, მაგრამ არასოდეს ამბობენ უარს საკუთარ მიზნებზე. თუ ამას ისევ ვერ დავიჯერებთ, მომავალშიც იმავე შეცდომებს გავიმეორებთ, ოღონდ უკვე გაცილებით მძიმე ფასის გადახდა მოგვიწევს.

თამაში, ენა და ძალაუფლება — რატომ არის საქართველოს ოპოზიცია სხვისი თამაშის ობიექტი

პოლიტიკაში ყველაზე დიდი შეცდომა არის იმის წარმოდგენა, რომ ბრძოლა მხოლოდ ძალაუფლებისთვის მიმდინარეობს. სინამდვილეში, ძალაუფლებისთვის ბრძოლა იწყება ბევრად ადრე — იმ მომენტში, როდესაც განისაზღვრება თამაშის წესები. ვინც თამაშის წესებს ადგენს, ხშირად გამარჯვების მნიშვნელოვან უპირატესობასაც იქვე იძენს. Hans-Georg Gadamer სწორედ ამ საკითხს სრულიად განსხვავებული კუთხით უყურებს. მისი აზრით, თამაში არ არის უბრალოდ საქმიანობა, რომელსაც ადამიანი აკონტროლებს. პირიქით, თამაშს აქვს საკუთარი ლოგიკა, საკუთარი მოძრაობა და საკუთარი წესები. ამიტომ გადამერი წერს, რომ საბოლოოდ მოთამაშე კი არ თამაშობს თამაშს, არამედ თამაში „თამაშობს“ მოთამაშეს. ეს ერთი შეხედვით აბსტრაქტული აზრია, მაგრამ პოლიტიკაში მისი მნიშვნელობა უზარმაზარია. თუ ხელისუფლება განსაზღვრავს, რაზე უნდა ილაპარაკოს საზოგადოებამ, რა არის მთავარი პრობლემა, ვინ არის მტერი, ვინ არის პატრიოტი, ვინ არის მოღალატე, მაშინ იგი მხოლოდ პოლიტიკურ პროცესს კი არ მართავს — ის თავად თამაშს მართავს. ამ დროს ოპოზიცია შეიძლება ძალიან აქტიური იყოს. ყოველდღიურად მართავდეს ბრიფინგებს, საპროტესტო აქციებს, აკრიტიკებდეს ხელისუფლებას. მაგრამ ერთი კითხვა მაინც რჩება: ვის თემებზე საუბრობს? თუ ოპოზიცია მხოლოდ ხელისუფლების განცხადებებს პასუხობს, მხოლოდ ხელისუფლების ნაბიჯებზე რეაგირებს და მხოლოდ ხელისუფლების მიერ შექმნილ პოლიტიკურ ჩარჩოში მოქმედებს, მაშინ ის თამაშის სუბიექტი აღარ არის. ის თამაშის ობიექტია. ეს არის განსხვავება რეაქციასა და ინიციატივას შორის. აქ ჩნდება მეორე მნიშვნელოვანი იდეა, რომელიც განსაკუთრებით კარგად ჩანს Jacques Derrida-ს ნაშრომებში. დერიდა გვიჩვენებს, რომ ძალაუფლება მხოლოდ იარაღით ან ეკონომიკით არ მოქმედებს. ძალაუფლება მოქმედებს ტექსტებით, ცნებებითა და მნიშვნელობებით. ვინც აკონტროლებს ენას, ის განსაზღვრავს იმასაც, თუ როგორ აღიქვამს საზოგადოება რეალობას. შენს „პოსტსემიოტიკურ“ კონცეფციასთან ეს პირდაპირ კავშირშია. ენა არ არის მხოლოდ რეალობის აღწერის საშუალება. ენა არის რეალობის კონსტრუქციის მექანიზმი. პოლიტიკა კი პირველ რიგში ენისთვის ბრძოლაა. სწორედ ამიტომ ტოტალიტარული სისტემები ყოველთვის ცდილობენ ერთი და იმავე რამის გაკეთებას: დახურონ პოლიტიკური ენა. როდესაც არსებობს მხოლოდ ერთი „სწორი“ განმარტება, ერთი „სწორი“ ისტორია, ერთი „სწორი“ პატრიოტიზმი და ერთი „სწორი“ სახელმწიფოებრივი აზრი, თამაში უკვე დასრულებულია. საზოგადოებას აღარ შეუძლია საკუთარი თამაშის შექმნა. აქ განსაკუთრებით საინტერესო ხდება საქართველოს დღევანდელი პოლიტიკური ვითარება. თუ ოპოზიცია მხოლოდ პასუხობს ხელისუფლებას, მაშინ იგი ხელისუფლების მიერ შექმნილ ენობრივ სისტემაში ცხოვრობს. ხელისუფლება ამბობს სიტყვას — ოპოზიცია პასუხობს. ხელისუფლება ცვლის დღის წესრიგს — ოპოზიცია მიჰყვება. ხელისუფლება ახალ თემას აგდებს — ოპოზიცია ისევ რეაგირებს. ასეთ ვითარებაში ოპოზიცია შეიძლება ძალიან აქტიური ჩანდეს, მაგრამ სინამდვილეში ინიციატივა მის ხელში არ არის. ეს ჰგავს ჭადრაკის პარტიას, სადაც ერთი მოთამაშე აკეთებს სვლებს, მეორე კი მხოლოდ იძულებითი სვლებით პასუხობს. ფორმალურად ორივე თამაშობს, მაგრამ თამაშის ტემპს მხოლოდ ერთი აკონტროლებს. აქ მნიშვნელოვანია კიდევ ერთი თეორიული ხაზი, რომელიც უკავშირდება Ernesto Laclau-ს. მისი ჰეგემონიის კონცეფციის მიხედვით, პოლიტიკაში გადამწყვეტი მხოლოდ სახელმწიფო ინსტიტუტების კონტროლი არ არის. გადამწყვეტია იმის განსაზღვრა, რას ნიშნავს ისეთი სიტყვები, როგორიცაა „დემოკრატია“, „სახელმწიფო“, „უსაფრთხოება“, „თავისუფლება“ და „ეროვნული ინტერესები“. ვინც ამ მნიშვნელობებს ქმნის, ის ქმნის პოლიტიკურ რეალობასაც. ამიტომ ოპოზიციის მთავარი პრობლემა შეიძლება არც ორგანიზაციული იყოს და არც პერსონალური. მისი მთავარი პრობლემა შეიძლება იყოს ის, რომ მან ვერ შექმნა საკუთარი თამაში. საკუთარი თამაში ნიშნავს არა უბრალოდ ახალი პარტიის შექმნას, არამედ ახალი პოლიტიკური ენის შექმნას. ისეთი ენის, რომელიც აღარ იმოძრავებს ხელისუფლების მიერ დადგენილ ჩარჩოებში. სწორედ აქ ერთიანდება გადამერის ჰერმენევტიკა, დერიდას ტექსტის ფილოსოფია და შენი პოსტსემიოტიკური იდეა. თუ ენა არის რეალობის ოპერაციული სისტემა, მაშინ პოლიტიკა არის ბრძოლა ამ ოპერაციული სისტემის კონტროლისთვის. ვინც მხოლოდ სხვის პროგრამაში მუშაობს, ვერასოდეს გახდება სისტემის ავტორი. საქართველოს პოლიტიკური კრიზისი, შესაძლოა, სწორედ ამაში მდგომარეობდეს. ბრძოლა მიმდინარეობს არა მხოლოდ არჩევნებისთვის, არამედ იმისთვის, ვინ დაწერს იმ ტექსტს, რომლის მიხედვითაც ქვეყანა საკუთარ თავს გაიგებს. და სანამ ოპოზიცია ამ ტექსტს თავად არ შექმნის, იგი დარჩება სხვისი ტექსტის მკითხველად, სხვისი თამაშის მონაწილედ და არა თამაშის ავტორად. შესაძლოა, სწორედ აქ იწყება ახალი პოლიტიკა: არა მაშინ, როდესაც იცვლება ხელისუფლება, არამედ მაშინ, როდესაც იცვლება თამაშის ენა. რადგან როდესაც იცვლება ენა, იცვლება თამაშის წესებიც. ხოლო როდესაც იცვლება თამაშის წესები, იცვლება თავად პოლიტიკური რეალობაც.