მეორე შანსი პოსტსაბჭოთა დემოკრატიისთვის — ოცწლიანი დისტანციიდან 2005 წელს, ვარდების რევოლუციიდან ორი წლის შემდეგ, ლიბერთის ინსტიტუტის წარმომადგენლებმა ლევან რამიშვილმა და გიორგი მელაძემ მნიშვნელოვანი სტატია გამოაქვეყნეს სათაურით „მეორე შანსი პოსტსაბჭოთა დემოკრატიისთვის?“. იმ დროისთვის ეს მხოლოდ პოლიტიკური შეფასება არ იყო. ეს იყო იმ ეპოქის მანიფესტი, რომელიც ამტკიცებდა, რომ პოსტსაბჭოთა სივრცეს პირველად გაუჩნდა რეალური შესაძლებლობა, საბოლოოდ დაეტოვებინა ტოტალიტარული წარსული. 2005 წელს მართლაც ჩანდა, რომ ისტორია დემოკრატიის სასარგებლოდ ვითარდებოდა. ჯერ სერბეთში დაემხო სლობოდან მილოშევიჩის რეჟიმი, შემდეგ საქართველოში მოხდა ვარდების რევოლუცია, უკრაინაში — ნარინჯისფერი რევოლუცია. თითქოს საბჭოთა იმპერიის დაშლის შემდეგ შეჩერებული დემოკრატიზაციის პროცესი ხელახლა იწყებოდა. სტატიის ავტორები განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებდნენ იმაზე, რომ დემოკრატია გარედან თავს მოხვეული პროექტი არ არის. მათი აზრით, ცვლილებების მთავარი წყარო თავად საზოგადოებაა — განსაკუთრებით ახალგაზრდები, სამოქალაქო მოძრაობები და მშვიდობიანი წინააღმდეგობა. სწორედ ამიტომ ისინი იცავდნენ მოძრაობა „კმარას“ წევრებს, რომლებიც ბელარუსში დააპატიმრეს. ლუკაშენკოს რეაქცია მათთვის მხოლოდ ერთი რეჟიმის სისასტიკის მაგალითი კი არ იყო, არამედ შიშის გამოხატულება. ავტორების აზრით, ავტორიტარული რეჟიმები ყველაზე მეტად სწორედ თავისუფლების იდეის გავრცელებას უფრთხიან. სტატიაში კიდევ ერთი საინტერესო აზრია განვითარებული: დემოკრატიული ცვლილებები გადამდებია. ერთი ქვეყნის წარმატება მეზობელი საზოგადოებისათვის მაგალითი ხდება. ამიტომაც საქართველოდან დაწყებულმა პროცესებმა უკრაინაზე, შემდეგ კი სხვა ქვეყნებზეც მოახდინა გავლენა. ოცი წლის შემდეგ ამ ტექსტის წაკითხვა სრულიად ახალ შთაბეჭდილებას ტოვებს. 2005 წლის ავტორები ფიქრობდნენ, რომ პოსტსაბჭოთა სივრცე საბოლოოდ ტოვებდა ტოტალიტარულ ეპოქას. მაგრამ ისტორიამ სხვა მიმართულებით დაიწყო მოძრაობა. რუსეთმა დემოკრატიზაციის ეს პროცესი ეგზისტენციალურ საფრთხედ აღიქვა. სწორედ ამის შემდეგ დაიწყო ავტორიტარიზმის ახალი კონსოლიდაცია, რომელიც საბოლოოდ გადაიზარდა 2008 წლის საქართველოში შეჭრაში, 2014 წლის ყირიმის ანექსიაში და 2022 წლის უკრაინაში სრულმასშტაბიან ომში. დღეს უკვე ნათელია, რომ მოსკოვისთვის პრობლემა მხოლოდ ნატო ან დასავლეთი არასოდეს ყოფილა. მთავარი საფრთხე დემოკრატიული მაგალითი იყო. თუ საქართველო, უკრაინა ან სხვა პოსტსაბჭოთა ქვეყანა წარმატებულ დემოკრატიად გადაიქცეოდა, ეს მთლიანად დაანგრევდა იმ მითს, რომ ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკები აუცილებლად ავტორიტარულ სისტემაში უნდა არსებობდნენ. ამ თვალსაზრისით, 2005 წლის სტატია წინასწარმეტყველური აღმოჩნდა. ავტორები წერდნენ, რომ წარმატებული მაგალითები შეიძლება როგორც სამოქალაქო საზოგადოებამ, ისე ავტორიტარულმა რეჟიმებმაც გამოიყენონ. სწორედ ეს მოხდა. თუ დემოკრატიულმა მოძრაობებმა დაიწყეს თანამშრომლობა, ავტორიტარულმა რეჟიმებმაც ერთმანეთის გამოცდილების გაზიარება დაიწყეს. დღეს უკვე აშკარად ჩანს ავტორიტარული ინტერნაციონალი — რუსეთი, ბელარუსი, ირანი და სხვა რეჟიმები ერთმანეთს უზიარებენ არა მხოლოდ სამხედრო და ეკონომიკურ რესურსებს, არამედ რეპრესიების, პროპაგანდისა და საზოგადოების კონტროლის ტექნოლოგიებს. საქართველოს შემთხვევაც სიმბოლურია. ქვეყანა, რომელიც 2003 წელს დემოკრატიული ცვლილებების სიმბოლოდ ითვლებოდა, დღეს კვლავ დემოკრატიული უკუსვლის საფრთხის წინაშე დგას. ეს გვახსენებს, რომ დემოკრატია ერთხელ მიღწეული მდგომარეობა არ არის. იგი მუდმივი პროცესია, რომელიც ყოველდღიურ დაცვას საჭიროებს. სწორედ ამიტომ 2005 წლის მთავარი გზავნილი დღესაც აქტუალურია. დემოკრატია მხოლოდ არჩევნები არ არის. ეს არის საზოგადოების უნარი, დაიცვას თავისუფლება, შექმნას ძლიერი სამოქალაქო ინსტიტუტები და არ დაუშვას ძალაუფლების კონცენტრაცია ერთი ადამიანის ან ერთი პოლიტიკური ჯგუფის ხელში. ოცი წლის შემდეგ შეიძლება ითქვას, რომ ავტორების იმედი ნაწილობრივ გამართლდა და ნაწილობრივ — არა. დემოკრატიის მეორე შანსი მართლაც გაჩნდა, მაგრამ მის წინააღმდეგ გაცილებით ძლიერი და ორგანიზებული წინააღმდეგობაც ჩამოყალიბდა. თუმცა ისტორია დასრულებული არ არის. უკრაინის წინააღმდეგ რუსეთის ომმა კიდევ ერთხელ აჩვენა, რომ ეს ბრძოლა მხოლოდ ტერიტორიებისთვის არ მიმდინარეობს. ეს არის ბრძოლა ორ განსხვავებულ პოლიტიკურ მოდელს შორის — თავისუფალ, დემოკრატიულ საზოგადოებასა და ავტორიტარულ, იმპერიულ სისტემას შორის. ამიტომ 2005 წლის კითხვა — „აქვს თუ არა პოსტსაბჭოთა სამყაროს მეორე შანსი დემოკრატიისთვის?“ — დღესაც პასუხგაუცემელი არ არის. უბრალოდ, პასუხი აღარ იქნება მხოლოდ არჩევნებზე დამოკიდებული. ის განისაზღვრება იმით, შეძლებენ თუ არა ეს საზოგადოებები საკუთარი პოლიტიკური თავისუფლების, ინსტიტუტებისა და ევროპული მომავლის დაცვას. სწორედ ამ ბრძოლაზე იქნება დამოკიდებული, დასრულდება თუ არა საბოლოოდ პოსტსაბჭოთა ტოტალიტარული მემკვიდრეობის ეპოქა.