ვალდაის მანიფესტი: როგორ ქმნის პუტინი „მსოფლიოს უმრავლესობის“ მითს

2023 წლის 5 ოქტომბერს ვალდაის საერთაშორისო დისკუსიურ კლუბზე გამოსვლისას ვლადიმირ პუტინმა ერთი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი თეზისი წამოაყენა. მისი თქმით, მსოფლიოს უმრავლესობა აღარ აპირებს დასავლეთის დომინაციის ატანას. ერთი შეხედვით, ეს შეიძლება მხოლოდ პოლიტიკური განცხადება ჩანდეს. სინამდვილეში კი ეს არის მთელი კრემლის იდეოლოგიის საყრდენი. ამ ფრაზაში იმალება არა მხოლოდ რუსეთის საგარეო პოლიტიკის ხედვა, არამედ ძალაუფლების სრულიად ახალი ლეგიტიმაციის მცდელობა. პირველ რიგში, უნდა დავუსვათ კითხვა: ვინ არის „მსოფლიოს უმრავლესობა“? პუტინი ამ ცნებას ისე იყენებს, თითქოს ეს უკვე ჩამოყალიბებული პოლიტიკური სუბიექტია. თუმცა სინამდვილეში „მსოფლიოს უმრავლესობა“ არ არის არც საერთაშორისო ორგანიზაცია, არც სამხედრო ალიანსი და არც რაიმე დემოკრატიულად გამოხატული საერთო ნება. ეს არის პოლიტიკური კონსტრუქცია, რომელიც რიტორიკის საშუალებით იქმნება. აქ პუტინი ძალიან საინტერესო ოპერაციას ატარებს. ის ცდილობს რუსეთი აღარ წარმოაჩინოს როგორც იზოლირებული სახელმწიფო, რომელიც უკრაინაში აგრესიულ ომს აწარმოებს. ამის ნაცვლად, იგი საკუთარ ქვეყანას წარმოაჩენს როგორც იმ ძალის წარმომადგენელს, რომელიც თითქოს მთელი პლანეტის სახელით საუბრობს. ეს უკვე მხოლოდ საგარეო პოლიტიკა აღარ არის. ეს არის ნარატივისთვის ბრძოლა. მართალია, ბოლო ათწლეულებში დასავლეთის ჰეგემონიას არაერთ ქვეყანაში აკრიტიკებენ. აზიის, აფრიკისა და ლათინური ამერიკის მრავალი სახელმწიფო მართლაც ცდილობს უფრო დამოუკიდებელი საგარეო პოლიტიკა აწარმოოს. მაგრამ აქ პუტინი აკეთებს მნიშვნელოვან ლოგიკურ გადახტომას. იგი ფაქტობრივად ამტკიცებს: თუ ქვეყანა აკრიტიკებს დასავლეთს, ეს ნიშნავს, რომ იგი რუსეთის მხარეს დგას. სწორედ აქ იწყება მანიპულაცია. დასავლეთის კრიტიკა და რუსეთის მხარდაჭერა ერთი და იგივე არ არის. ინდოეთს, ბრაზილიას, საუდის არაბეთს, თურქეთსა და სხვა მრავალ სახელმწიფოს საკუთარი ეროვნული ინტერესები აქვთ. ისინი ცდილობენ შეინარჩუნონ ურთიერთობები როგორც დასავლეთთან, ისე რუსეთთან და ჩინეთთან. მათი პოლიტიკა არ ნიშნავს იმას, რომ ისინი რუსეთის გეოპოლიტიკურ პროექტს იზიარებენ. პუტინი ამ მრავალფეროვან რეალობას ერთ საერთო ბლოკად აქცევს და მას „მსოფლიოს უმრავლესობას“ უწოდებს. ეს კლასიკური პოლიტიკური მითის შექმნის პროცესია. მითის ფუნქცია სწორედ ის არის, რომ რთული რეალობა ერთ მარტივ ისტორიად გადააქციოს. ამ ისტორიაში დასავლეთი წარმოდგენილია როგორც გლობალური მჩაგვრელი, ხოლო რუსეთი — როგორც თავისუფლებისთვის მებრძოლი სახელმწიფო. მაგრამ რეალობა გაცილებით უფრო რთულია. თუ კრემლის განცხადებებს დავაკვირდებით, შევნიშნავთ, რომ სიტყვა „მრავალპოლარული მსოფლიო“ თითქმის ყოველთვის თან ახლავს „სუვერენიტეტის“ თემას. თუმცა პუტინის გაგებით სუვერენიტეტი ხშირად ნიშნავს არა საერთაშორისო სამართლის პატივისცემას, არამედ დიდი სახელმწიფოების უფლებას გავლენის სფეროები თავად განსაზღვრონ. სწორედ ამ ლოგიკით ამართლებს კრემლი უკრაინის წინააღმდეგ ომს. თუ რუსეთს აქვს განსაკუთრებული „ცივილიზაციური სივრცე“, მაშინ მეზობელი ქვეყნების დამოუკიდებელი არჩევანი უკვე პრობლემად გადაიქცევა. აქ იკვეთება მთავარი წინააღმდეგობაც. ერთი მხრივ, პუტინი აცხადებს, რომ ყველა ერს საკუთარი განვითარების გზა უნდა ჰქონდეს. მეორე მხრივ, სწორედ ამავე ლოგიკით უარყოფს უკრაინის უფლებას, დამოუკიდებლად განსაზღვროს საკუთარი საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკა. ანუ სუვერენიტეტი უნივერსალური პრინციპი აღარ არის. იგი მხოლოდ იმ შემთხვევაში მოქმედებს, თუ რუსეთის ინტერესებს არ ეწინააღმდეგება. ამიტომ ვალდაის გამოსვლა მხოლოდ პოლიტიკური განცხადებების კრებული არ ყოფილა. ეს იყო იდეოლოგიური მანიფესტი. მან მსოფლიოს შესთავაზა ალტერნატიული პოლიტიკური ენა, სადაც საერთაშორისო სამართალს ანაცვლებს „ცივილიზაციური სახელმწიფო“, დემოკრატიულ ლეგიტიმაციას — ისტორიული მისია, ხოლო ფაქტებს — პოლიტიკური მითი. ყველაზე საინტერესო კი ის არის, რომ ეს ბრძოლა პირველ რიგში სამხედრო კი არა, ენობრივი ბრძოლაა. ვინც განსაზღვრავს სიტყვებს — „უმრავლესობას“, „სუვერენიტეტს“, „თავისუფლებას“, „მრავალპოლარობას“ — საბოლოოდ ის ცდილობს განსაზღვროს პოლიტიკური რეალობაც. სწორედ ამიტომ ვალდაის 2023 წლის გამოსვლა უნდა წავიკითხოთ არა მხოლოდ როგორც კრემლის საგარეო პოლიტიკის დოკუმენტი, არამედ როგორც ტექსტი, რომელიც რეალობის ახალი ინტერპრეტაციის შექმნას ცდილობს. ამ თვალსაზრისით, პუტინის მთავარი იარაღი ტანკები კი არ არის, არამედ ენა. რადგან ჯერ სიტყვები ცვლიან სამყაროს აღწერის წესს, შემდეგ კი ამ აღწერის მიხედვით იწყება პოლიტიკური მოქმედება. სწორედ ამიტომ, თანამედროვე გეოპოლიტიკური დაპირისპირება მხოლოდ ტერიტორიებისთვის ბრძოლა აღარ არის — ეს არის ბრძოლა იმისთვის, ვინ განსაზღვრავს რეალობის ენას.