კავკასიის გეოპოლიტიკური გადანაწილება: რუსეთის გავლენის კრიზისი და საქართველოს დაკარგული ისტორიული შანსი

2004-2012 წლებში სამხრეთ კავკასიაში ფორმირდებოდა სრულიად ახალი გეოპოლიტიკური არქიტექტურა, რომლის მთავარი ღერძი იყო საქართველო, აზერბაიჯანი და თურქეთი. ეს არ ყოფილა მხოლოდ ეკონომიკური თანამშრომლობა ან სატრანზიტო პარტნიორობა. რეალურად იქმნებოდა რეგიონალური სტრატეგიული ალიანსი, რომლის მიზანიც იყო რუსეთის გავლენის დაბალანსება და კავკასიის ეტაპობრივი ინტეგრაცია დასავლურ უსაფრთხოების სივრცეში. თურქეთი იმ პერიოდში საქართველოს ნატოში გაწევრიანების ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი მხარდამჭერი იყო. ანკარა საქართველოს განიხილავდა როგორც სტრატეგიულ პარტნიორს შავი ზღვისა და კავკასიის უსაფრთხოების სისტემაში. აზერბაიჯანთან ურთიერთობა კი გაცილებით ღრმა ისტორიულ-ეროვნულ საფუძველს ეყრდნობოდა — „ერთი ერი, ორი სახელმწიფო“. სწორედ ეს ფორმულა იქცა თურქეთ-აზერბაიჯანის პოლიტიკური და სამხედრო თანამშრომლობის საფუძვლად. ამ სამკუთხედს ჰქონდა ერთი ფუნდამენტური მიზანი — სამხრეთ კავკასიაში რუსეთის მონოპოლიური გავლენის დასრულება. თუმცა ამ პროექტის ყველაზე დიდი პრობლემა თავიდანვე იყო ყარაბაღის კონფლიქტი და სომხეთში რუსეთის სამხედრო-პოლიტიკური გავლენა. მოსკოვმა ჯერ კიდევ 1990-იანი წლებიდან გააცნობიერა, რომ სამხრეთ კავკასიის კონტროლი მხოლოდ სამხედრო ძალით შეუძლებელი იქნებოდა. ამისთვის საჭირო იყო მუდმივი კონფლიქტები, გაყინული ომები და დამოკიდებული რეჟიმები. სწორედ ამიტომ რუსეთმა შექმნა რეგიონში მუდმივი კრიზისის არქიტექტურა — აფხაზეთი, ცხინვალი, ყარაბაღი და რუსული სამხედრო ბაზები იქცა არა უბრალოდ უსაფრთხოების ინსტრუმენტებად, არამედ იმპერიული მართვის მექანიზმად. წლების განმავლობაში ეს სისტემა მუშაობდა. რუსეთი ინარჩუნებდა გავლენას როგორც საქართველოზე, ასევე სომხეთზე და ნაწილობრივ აზერბაიჯანზეც. მაგრამ დღეს ვითარება რადიკალურად იცვლება. რუსეთ-უკრაინის ომმა მთლიანად დაანგრია პოსტსაბჭოთა სივრცეში რუსეთის უძლეველობის მითი. მოსკოვი გადაიქცა ძალად, რომელიც ვეღარ აკონტროლებს საკუთარ გეოპოლიტიკურ პერიფერიას ისე, როგორც ამას წარსულში აკეთებდა. სწორედ ამ კრიზისის ფონზე დაიწყო კავკასიაში ახალი პოლიტიკური მოძრაობა. ყველაზე მნიშვნელოვანი პროცესი დღეს მიმდინარეობს აზერბაიჯანში. ბაქო უკვე აღარ ცდილობს ძველი ტიპის ბალანსირებას რუსეთსა და თურქეთს შორის. პირიქით — აზერბაიჯანი თანმიმდევრულად ამცირებს რუსეთის გავლენას საკუთარ სივრცეში. ამის ერთ-ერთი ყველაზე სიმბოლური გამოხატულება გახდა რუსული სკოლების დახურვისა და რუსული საგანმანათლებლო გავლენის შეზღუდვის პროცესი. ეს ბევრად უფრო ღრმა მოვლენაა, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს. იმპერიები მხოლოდ სამხედრო ბაზებით არ არსებობენ. ისინი არსებობენ ენით, კულტურით, განათლებით და სიმბოლური სივრცით. რუსული სკოლები პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში ყოველთვის წარმოადგენდა რუსეთის „რბილი ძალის“ ნაწილს — ინსტრუმენტს, რომლის მეშვეობითაც მოსკოვი ქმნიდა საკუთარ კულტურულ და პოლიტიკურ გავლენას. როდესაც აზერბაიჯანი ამ სივრცის შეზღუდვას იწყებს, რეალურად ის რუსეთის დეიმპერიალიზაციის პროცესს იწყებს საკუთარ ტერიტორიაზე. ამას ემატება რუსული მედიის გავლენის შეზღუდვა, ენერგეტიკული თანამშრომლობის გაღრმავება ევროპასთან, ტრანსკასპიური დერეფნის გაძლიერება და თურქეთთან სამხედრო-პოლიტიკური ინტეგრაციის ზრდა. ბაქო პრაქტიკულად აყალიბებს ახალ სტრატეგიულ რეალობას, სადაც რუსეთი აღარ არის მთავარი ცენტრი. ამ პროცესში თურქეთი უკვე არა უბრალოდ პარტნიორი, არამედ რეგიონული არქიტექტორია. ანკარა ცდილობს კავკასიის დაკავშირებას თურქულ სამყაროსთან, ცენტრალურ აზიასთან და ევროპულ ენერგეტიკულ სისტემებთან. სწორედ ამიტომ სამხრეთ კავკასია რუსეთისთვის მხოლოდ რეგიონი აღარ არის — ეს არის გეოპოლიტიკური გადარჩენის საკითხი. სომხეთშიც იგივე ტრანსფორმაცია მიმდინარეობს, თუმცა უფრო ნელა და წინააღმდეგობრივად. ყარაბაღის ომის შემდეგ სომხურმა საზოგადოებამ პირველად რეალურად დაინახა, რომ რუსეთი აღარ არის უსაფრთხოების გარანტი. პირიქით — კრემლმა სომხეთი პრაქტიკულად მარტო დატოვა. ამის შემდეგ ერევანში დაიწყო დასავლეთისკენ ფრთხილი, მაგრამ აშკარა მოძრაობა. და სწორედ ამ ფონზე ყველაზე პარადოქსული ხდება საქართველოს მდგომარეობა. ქვეყანა, რომელიც წლების განმავლობაში იყო რუსეთის წინააღმდეგ რეგიონალური წინააღმდეგობის ერთ-ერთი მთავარი ცენტრი, დღეს პრაქტიკულად რუსეთის მთავარი ფორპოსტია კავკასიაში. ეს გეოპოლიტიკური პარადოქსია. მაშინ, როდესაც აზერბაიჯანი ზრდის წინააღმდეგობას რუსეთის მიმართ, სომხეთი დისტანცირდება კრემლისგან და თურქეთი აძლიერებს რეგიონულ გავლენას, საქართველო — რომელსაც ყველაზე ძლიერი ისტორიული და პოლიტიკური საფუძველი ჰქონდა ანტირუსული სტრატეგიისთვის — აღმოჩნდა პოლიტიკური პარალიზების მდგომარეობაში. დღეს საქართველოს პოზიცია წყვეტს არა მხოლოდ საკუთარი ოკუპირებული ტერიტორიების ბედს, არამედ მთლიანად რუსეთის ყოფნა-არყოფნას კავკასიაში. თუ საქართველო შეუერთდება რეგიონალურ ანტირუსულ ვექტორს, რომელიც ფორმირდება აზერბაიჯანის, თურქეთისა და ნაწილობრივ სომხეთის მონაწილეობით, რუსეთის სამხედრო-პოლიტიკური გავლენა კავკასიაში შეიძლება ისტორიულად დასრულდეს. ასეთ შემთხვევაში პირველად გაჩნდება რეალური პერსპექტივა რუსეთის სამხედრო ბაზების გაქრობისა არა მხოლოდ სომხეთიდან, არამედ საქართველოდანაც — აფხაზეთიდან და ცხინვალის რეგიონიდან. ეს არის ისტორიული შესაძლებლობა, რომელიც რამდენიმე ათწლეულში ერთხელ ჩნდება. მაგრამ სწორედ ამ მომენტში საქართველო იმართება ძალაუფლების სისტემით, რომელსაც არ გააჩნია არც პოლიტიკური ნება, არც სტრატეგიული ხედვა და არც ისტორიული გამბედაობა, რომ ქვეყანა რუსეთის გავლენის სივრციდან გამოიყვანოს. ბიძინა ივანიშვილს რეალურად აქვს შანსი საკუთარი პოლიტიკური მემკვიდრეობა სრულიად სხვაგვარად დაასრულოს — გახდეს ადამიანი, რომლის დროსაც საქართველო საბოლოოდ მოწყდა რუსულ იმპერიულ სივრცეს. თუმცა ამისთვის საჭიროა არა მხოლოდ პოლიტიკური ტექნოლოგია, არამედ სახელმწიფოებრივი ნება და ისტორიული პასუხისმგებლობა. დღევანდელი რეალობა კი საპირისპიროს აჩვენებს. საქართველო კარგავს რეგიონალურ ფუნქციას, ხოლო კავკასიაში მიმდინარე გეოპოლიტიკური გადანაწილება მის გარეშე მიმდინარეობს. ეს არის ყველაზე დიდი საფრთხეც და ყველაზე დიდი ტრაგედიაც. იმიტომ, რომ თუ საქართველო ამ პროცესს გარედან უყურებს, საბოლოოდ შეიძლება დაკარგოს არა მხოლოდ რეგიონალური როლი, არამედ საკუთარი ისტორიული შანსიც — გახდეს თავისუფალი, უსაფრთხო და რეალურად დამოუკიდებელი სახელმწიფო რუსეთის პოსტიმპერიული ნგრევის შემდეგ.