თამაში, ენა და ძალაუფლება — რატომ არის საქართველოს ოპოზიცია სხვისი თამაშის ობიექტი

პოლიტიკაში ყველაზე დიდი შეცდომა არის იმის წარმოდგენა, რომ ბრძოლა მხოლოდ ძალაუფლებისთვის მიმდინარეობს. სინამდვილეში, ძალაუფლებისთვის ბრძოლა იწყება ბევრად ადრე — იმ მომენტში, როდესაც განისაზღვრება თამაშის წესები. ვინც თამაშის წესებს ადგენს, ხშირად გამარჯვების მნიშვნელოვან უპირატესობასაც იქვე იძენს. Hans-Georg Gadamer სწორედ ამ საკითხს სრულიად განსხვავებული კუთხით უყურებს. მისი აზრით, თამაში არ არის უბრალოდ საქმიანობა, რომელსაც ადამიანი აკონტროლებს. პირიქით, თამაშს აქვს საკუთარი ლოგიკა, საკუთარი მოძრაობა და საკუთარი წესები. ამიტომ გადამერი წერს, რომ საბოლოოდ მოთამაშე კი არ თამაშობს თამაშს, არამედ თამაში „თამაშობს“ მოთამაშეს. ეს ერთი შეხედვით აბსტრაქტული აზრია, მაგრამ პოლიტიკაში მისი მნიშვნელობა უზარმაზარია. თუ ხელისუფლება განსაზღვრავს, რაზე უნდა ილაპარაკოს საზოგადოებამ, რა არის მთავარი პრობლემა, ვინ არის მტერი, ვინ არის პატრიოტი, ვინ არის მოღალატე, მაშინ იგი მხოლოდ პოლიტიკურ პროცესს კი არ მართავს — ის თავად თამაშს მართავს. ამ დროს ოპოზიცია შეიძლება ძალიან აქტიური იყოს. ყოველდღიურად მართავდეს ბრიფინგებს, საპროტესტო აქციებს, აკრიტიკებდეს ხელისუფლებას. მაგრამ ერთი კითხვა მაინც რჩება: ვის თემებზე საუბრობს? თუ ოპოზიცია მხოლოდ ხელისუფლების განცხადებებს პასუხობს, მხოლოდ ხელისუფლების ნაბიჯებზე რეაგირებს და მხოლოდ ხელისუფლების მიერ შექმნილ პოლიტიკურ ჩარჩოში მოქმედებს, მაშინ ის თამაშის სუბიექტი აღარ არის. ის თამაშის ობიექტია. ეს არის განსხვავება რეაქციასა და ინიციატივას შორის. აქ ჩნდება მეორე მნიშვნელოვანი იდეა, რომელიც განსაკუთრებით კარგად ჩანს Jacques Derrida-ს ნაშრომებში. დერიდა გვიჩვენებს, რომ ძალაუფლება მხოლოდ იარაღით ან ეკონომიკით არ მოქმედებს. ძალაუფლება მოქმედებს ტექსტებით, ცნებებითა და მნიშვნელობებით. ვინც აკონტროლებს ენას, ის განსაზღვრავს იმასაც, თუ როგორ აღიქვამს საზოგადოება რეალობას. შენს „პოსტსემიოტიკურ“ კონცეფციასთან ეს პირდაპირ კავშირშია. ენა არ არის მხოლოდ რეალობის აღწერის საშუალება. ენა არის რეალობის კონსტრუქციის მექანიზმი. პოლიტიკა კი პირველ რიგში ენისთვის ბრძოლაა. სწორედ ამიტომ ტოტალიტარული სისტემები ყოველთვის ცდილობენ ერთი და იმავე რამის გაკეთებას: დახურონ პოლიტიკური ენა. როდესაც არსებობს მხოლოდ ერთი „სწორი“ განმარტება, ერთი „სწორი“ ისტორია, ერთი „სწორი“ პატრიოტიზმი და ერთი „სწორი“ სახელმწიფოებრივი აზრი, თამაში უკვე დასრულებულია. საზოგადოებას აღარ შეუძლია საკუთარი თამაშის შექმნა. აქ განსაკუთრებით საინტერესო ხდება საქართველოს დღევანდელი პოლიტიკური ვითარება. თუ ოპოზიცია მხოლოდ პასუხობს ხელისუფლებას, მაშინ იგი ხელისუფლების მიერ შექმნილ ენობრივ სისტემაში ცხოვრობს. ხელისუფლება ამბობს სიტყვას — ოპოზიცია პასუხობს. ხელისუფლება ცვლის დღის წესრიგს — ოპოზიცია მიჰყვება. ხელისუფლება ახალ თემას აგდებს — ოპოზიცია ისევ რეაგირებს. ასეთ ვითარებაში ოპოზიცია შეიძლება ძალიან აქტიური ჩანდეს, მაგრამ სინამდვილეში ინიციატივა მის ხელში არ არის. ეს ჰგავს ჭადრაკის პარტიას, სადაც ერთი მოთამაშე აკეთებს სვლებს, მეორე კი მხოლოდ იძულებითი სვლებით პასუხობს. ფორმალურად ორივე თამაშობს, მაგრამ თამაშის ტემპს მხოლოდ ერთი აკონტროლებს. აქ მნიშვნელოვანია კიდევ ერთი თეორიული ხაზი, რომელიც უკავშირდება Ernesto Laclau-ს. მისი ჰეგემონიის კონცეფციის მიხედვით, პოლიტიკაში გადამწყვეტი მხოლოდ სახელმწიფო ინსტიტუტების კონტროლი არ არის. გადამწყვეტია იმის განსაზღვრა, რას ნიშნავს ისეთი სიტყვები, როგორიცაა „დემოკრატია“, „სახელმწიფო“, „უსაფრთხოება“, „თავისუფლება“ და „ეროვნული ინტერესები“. ვინც ამ მნიშვნელობებს ქმნის, ის ქმნის პოლიტიკურ რეალობასაც. ამიტომ ოპოზიციის მთავარი პრობლემა შეიძლება არც ორგანიზაციული იყოს და არც პერსონალური. მისი მთავარი პრობლემა შეიძლება იყოს ის, რომ მან ვერ შექმნა საკუთარი თამაში. საკუთარი თამაში ნიშნავს არა უბრალოდ ახალი პარტიის შექმნას, არამედ ახალი პოლიტიკური ენის შექმნას. ისეთი ენის, რომელიც აღარ იმოძრავებს ხელისუფლების მიერ დადგენილ ჩარჩოებში. სწორედ აქ ერთიანდება გადამერის ჰერმენევტიკა, დერიდას ტექსტის ფილოსოფია და შენი პოსტსემიოტიკური იდეა. თუ ენა არის რეალობის ოპერაციული სისტემა, მაშინ პოლიტიკა არის ბრძოლა ამ ოპერაციული სისტემის კონტროლისთვის. ვინც მხოლოდ სხვის პროგრამაში მუშაობს, ვერასოდეს გახდება სისტემის ავტორი. საქართველოს პოლიტიკური კრიზისი, შესაძლოა, სწორედ ამაში მდგომარეობდეს. ბრძოლა მიმდინარეობს არა მხოლოდ არჩევნებისთვის, არამედ იმისთვის, ვინ დაწერს იმ ტექსტს, რომლის მიხედვითაც ქვეყანა საკუთარ თავს გაიგებს. და სანამ ოპოზიცია ამ ტექსტს თავად არ შექმნის, იგი დარჩება სხვისი ტექსტის მკითხველად, სხვისი თამაშის მონაწილედ და არა თამაშის ავტორად. შესაძლოა, სწორედ აქ იწყება ახალი პოლიტიკა: არა მაშინ, როდესაც იცვლება ხელისუფლება, არამედ მაშინ, როდესაც იცვლება თამაშის ენა. რადგან როდესაც იცვლება ენა, იცვლება თამაშის წესებიც. ხოლო როდესაც იცვლება თამაშის წესები, იცვლება თავად პოლიტიკური რეალობაც.